ગાંધીનગર: Gujarat Agriculture ક્ષેત્રને લઈને મહત્વપૂર્ણ આંકડા સામે આવ્યા છે. રાજ્યમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન ખેતીલાયક જમીનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હોવાનું તાજેતરના સરકારી આંકડાઓ પરથી સામે આવ્યું છે. 2020-21માં ગુજરાતમાં ખેતીલાયક જમીન 124.62 લાખ હેક્ટર હતી, જે 2024-25માં ઘટીને 122.34 લાખ હેક્ટર રહી છે. એટલે કે પાંચ વર્ષમાં કુલ 2.28 લાખ હેક્ટર, એટલે કે આશરે 1.83 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે.
દર વર્ષે ખેતીલાયક જમીનમાં ઘટાડો
સરકારી આંકડા પ્રમાણે ગુજરાતમાં ખેતીલાયક જમીનનો ઘટાડો એક જ વર્ષમાં થયો નથી, પરંતુ સતત જોવા મળ્યો છે. 2021-22માં જમીન 124.28 લાખ હેક્ટર, 2022-23માં 123.68 લાખ હેક્ટર અને 2023-24માં 123.17 લાખ હેક્ટર રહી હતી. 2024-25માં આ આંકડો વધુ ઘટીને 122.34 લાખ હેક્ટર થયો છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં ખેતી માટે ઉપલબ્ધ જમીનનો વિસ્તાર ધીમે ધીમે ઘટી રહ્યો છે. 2024-25નો આંકડો પ્રોવિઝનલ હોવાનું પણ સરકારી દસ્તાવેજમાં જણાવાયું છે.
ખેતીની જમીન ઘટવાનું કારણ શું?
ખેતીલાયક જમીનમાં ઘટાડા પાછળ શહેરીકરણ અને ઔદ્યોગિકીકરણ જેવા પરિબળો મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા હોવાનું અહેવાલોમાં ચર્ચાયું છે. કેટલીક જગ્યાએ ખેતીની જમીનનો ઉપયોગ બિનખેતી હેતુઓ માટે થવા લાગ્યો છે.
આ ઉપરાંત દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં જમીનમાં ખારાશ, જમીનનું ધોવાણ અને ખેતીમાંથી ઓછું વળતર મળવા જેવા મુદ્દાઓ પણ ખેડૂતો માટે પડકારરૂપ બની રહ્યા છે.
ગુજરાત હજુ પણ કૃષિ ક્ષેત્રે મહત્વનું રાજ્ય
જમીનમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં ગુજરાત દેશમાં મોટા ખેતીલાયક જમીન ધરાવતા રાજ્યોમાં સામેલ છે. 2024-25ના આંકડા પ્રમાણે ગુજરાત પાસે 122.34 લાખ હેક્ટર ખેતીલાયક જમીન છે અને દેશની કુલ 1,794.28 લાખ હેક્ટર ખેતીલાયક જમીનમાં ગુજરાતનો હિસ્સો આશરે 6.82 ટકા છે.
અર્થાત્ જમીન ઘટી રહી હોવા છતાં ગુજરાતનું કૃષિ ક્ષેત્ર હજુ પણ રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થા અને ગ્રામ્ય જીવન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
ખેડૂતોની આવક અંગે પણ મહત્વનો મુદ્દો
ખેતીલાયક જમીનના આંકડાઓ સાથે ખેડૂતોની આવકનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં આવ્યો છે. કેન્દ્ર સરકારના ઉપલબ્ધ સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે ગુજરાતના કૃષિ પરિવારની સરેરાશ માસિક આવક ₹12,631 હતી.
પરંતુ અહીં મહત્વની વાત એ છે કે આ આંકડો 2018-19ના કૃષિ વર્ષનો છે. એટલે તેને 2026માં ખેડૂતોની હાલની માસિક આવક તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં. કેન્દ્ર સરકારના દસ્તાવેજમાં પણ આ આવકનો આધાર 2018-19ની Situation Assessment Survey હોવાનું સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે.
જમીન ઘટી રહી છે, પરંતુ નવી આવકનો સત્તાવાર આંકડો નથી
ગુજરાતમાં ખેતીલાયક જમીન અંગે 2024-25 સુધીના આંકડા ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ ખેડૂતોની સરેરાશ આવકનો તુલનાત્મક સત્તાવાર આંકડો હજુ 2018-19નો છે.
આ સ્થિતિને કારણે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉભો થાય છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ખેતીલાયક જમીન ઘટી હોવા છતાં ખેડૂતોની ઉત્પાદનક્ષમતા અને આવકમાં કેટલો ફેરફાર થયો છે. હાલ ઉપલબ્ધ આંકડાઓથી 2026ની વાસ્તવિક ખેડૂત આવક અંગે ચોક્કસ નિષ્કર્ષ કાઢવો મુશ્કેલ છે.
ખેતી સામે વધતા પડકારો
ગુજરાતના ખેડૂતો માટે જમીનની ઉપલબ્ધતા ઉપરાંત ઉત્પાદન ખર્ચ, બજાર ભાવ, પાણી, હવામાન અને ખેતીમાં થતા જોખમો જેવા અનેક મુદ્દાઓ મહત્વના છે. ખેતીની જમીનમાં સતત ઘટાડો થાય તો લાંબા ગાળે કૃષિ ક્ષેત્રની ક્ષમતા અને ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર પર તેની અસર અંગે પણ ચર્ચા જરૂરી બની શકે છે.
સરકાર દ્વારા કૃષિ ઉત્પાદન વધારવા, સિંચાઈ, પાક વીમો, ધિરાણ, બજાર વ્યવસ્થા અને ખેડૂતોની આવક સુધારવા માટે વિવિધ યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા મુજબ MSP સહિત અનેક યોજનાઓનો હેતુ ખેડૂતોને વધુ સારો વળતર અને કૃષિ ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવાનો છે.
ગુજરાત માટે આગળનો મોટો પડકાર
ગુજરાતની ખેતીલાયક જમીનમાં પાંચ વર્ષમાં 2.28 લાખ હેક્ટરનો ઘટાડો થયો હોવાના આંકડા કૃષિ ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે. એક તરફ રાજ્ય ઔદ્યોગિક અને શહેરી વિકાસમાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે બીજી તરફ ખેતી માટે ઉપલબ્ધ જમીનનું સંરક્ષણ પણ એટલું જ જરૂરી બની રહ્યું છે.
આગામી સમયમાં ખેતીલાયક જમીનનું સંરક્ષણ, ખેડૂતોને યોગ્ય વળતર, આધુનિક ખેતી અને જમીનની ઉત્પાદકતા વધારવા જેવા મુદ્દાઓ ગુજરાત માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
Gujarat Agriculture માટે સામે આવેલા આ આંકડા માત્ર જમીનના ઘટાડાની વાત નથી કરતા, પરંતુ રાજ્યના કૃષિ ભવિષ્ય, ખેડૂતોની આવક અને ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા શરૂ કરે છે.
SHC News Digital | ગુજરાત સમાચાર | 24 ઓગસ્ટ 2026
