દિલ્હી: ભારતના અવકાશ ક્ષેત્રને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ મજબૂત બનાવવા માટે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ખાનગી સ્પેસ કંપનીઓને મહત્વપૂર્ણ અપીલ કરી છે. PM Modi Space Sectorને લઈને વડાપ્રધાને કહ્યું કે ભારત પોતાની પ્રતિભા, ઓછા ખર્ચે અવકાશ પ્રક્ષેપણની ક્ષમતા અને નવી ટેક્નોલોજી વિકસાવવાની ક્ષમતાના આધારે ખૂબ ઝડપથી વૈશ્વિક સ્પેસ ક્ષેત્રમાં પોતાની મજબૂત જગ્યા બનાવી શકે છે.
વડાપ્રધાન મોદીએ સ્પેસ ક્ષેત્રના 20 ખાનગી સ્ટાર્ટઅપ્સના CEO અને સ્થાપકો સાથેની બેઠક દરમિયાન આ વાત કરી હતી. તેમણે ખાસ કરીને એવું વાતાવરણ ઊભું કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો કે દુનિયાભરના પ્રતિભાશાળી લોકો અને રોકાણકારો ભારતના અવકાશ ક્ષેત્ર તરફ આકર્ષાય.
ભારતને દુનિયાની નજરમાં સ્પેસ હબ બનાવવાનું લક્ષ્ય
વડાપ્રધાન મોદીએ ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્રને માત્ર દેશની જરૂરિયાત પૂરતું મર્યાદિત ન રાખીને વૈશ્વિક બજારમાં પોતાની ઓળખ બનાવવાની દિશામાં આગળ વધવા પ્રોત્સાહિત કર્યું છે.
તેમના મતે ભારત પાસે મોટી સંખ્યામાં પ્રતિભાશાળી લોકો, ટેક્નોલોજી વિકસાવવાની ક્ષમતા અને ખર્ચની દૃષ્ટિએ સ્પર્ધાત્મક લાભ છે. આ તમામ બાબતોનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવામાં આવે તો ભારત ઝડપથી વૈશ્વિક સ્પેસ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવી શકે છે.
આ સાથે તેમણે એવો માહોલ ઊભો કરવાની વાત કરી કે વિશ્વમાં જ્યારે પણ અવકાશ ક્ષેત્રની ચર્ચા થાય ત્યારે ભારત અને ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સનું નામ પણ અગ્રેસર રીતે લેવામાં આવે.
ખાનગી કંપનીઓની ભૂમિકા વધી રહી છે
ભારતમાં 2020થી સ્પેસ ક્ષેત્રમાં ખાનગી કંપનીઓની ભાગીદારી માટે રસ્તો વધુ ખુલ્યો છે. ત્યારથી રોકેટ, સેટેલાઇટ અને વિવિધ સ્પેસ એપ્લિકેશનના ક્ષેત્રમાં ખાનગી કંપનીઓ અને સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા ઝડપથી વધી છે.
સરકારી માહિતી અનુસાર 2014માં દેશમાં માત્ર એક સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ હતો, જ્યારે હવે આ સંખ્યા 440 સુધી પહોંચી હોવાનું જણાવાયું છે. Indian Space Policy 2023 દ્વારા પણ અવકાશ ક્ષેત્રની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં ખાનગી ભાગીદારી માટે વધુ તકો ઊભી થઈ છે.
આ વૃદ્ધિ ભારતના અવકાશ ક્ષેત્રમાં થઈ રહેલા મોટા પરિવર્તનનો સંકેત માનવામાં આવી રહી છે.
20 સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સના પ્રતિનિધિઓ સાથે ચર્ચા
વડાપ્રધાન સાથેની બેઠકમાં વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કામ કરતા 20 સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સના CEO અને સ્થાપકોએ ભાગ લીધો હતો.
આ કંપનીઓ રોકેટ, સેટેલાઇટ, પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ, અવકાશ અને રક્ષા સંબંધિત ટેક્નોલોજી, સ્પેસ ડેબ્રિસ દૂર કરવા માટેની ટેક્નોલોજી અને હવામાન સંબંધિત ટેક્નોલોજી સહિતના ક્ષેત્રોમાં કામ કરી રહી છે.
Skyroot Aerospace, Agnikul Cosmos, Pixxel, Dhruva Space, GalaxEye, PierSight, Bellatrix Aerospace અને Digantara સહિતની કંપનીઓ બેઠકમાં સામેલ હતી.
આ કંપનીઓએ પોતાના ભવિષ્યના પ્રોજેક્ટ્સ અને અવકાશ ક્ષેત્રમાં ભારતની ખાનગી કંપનીઓ કેવી રીતે વધુ મોટી ભૂમિકા ભજવી શકે તે અંગે પણ ચર્ચા કરી હતી.
સ્પેસ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ સામાન્ય જીવનમાં વધારવા પર ભાર
વડાપ્રધાન મોદીએ સ્પેસ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ માત્ર રોકેટ લોન્ચ અથવા સેટેલાઇટ સુધી મર્યાદિત ન રાખવાની વાત કરી છે.
તેમણે સ્પેસ કંપનીઓને એવી ટેક્નોલોજી વિકસાવવા પ્રોત્સાહિત કરી જે સામાન્ય લોકોના જીવનમાં સીધો ફાયદો પહોંચાડી શકે.
ખાસ કરીને કૃષિ, પર્યાવરણ અને અન્ય સામાજિક ક્ષેત્રોમાં સ્પેસ ટેક્નોલોજીના ઉપયોગની સંભાવનાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, કૃષિ ક્ષેત્ર સાથે કામ કરતી સ્પેસ ટેક્નોલોજી કંપનીઓ કૃષિ યુનિવર્સિટી અને સરકારી વિભાગો સાથે મળીને ખેડૂતોને વધુ સચોટ માહિતી ઉપલબ્ધ કરાવી શકે છે.
સ્પેસ ડેબ્રિસથી લઈને અવકાશમાં નવી ટેક્નોલોજી સુધી
બેઠક દરમિયાન સ્ટાર્ટઅપ્સ દ્વારા ભવિષ્યની કેટલીક મહત્વાકાંક્ષી યોજનાઓ પણ રજૂ કરવામાં આવી હતી.
આમાં અવકાશમાં રહેલા નિષ્ક્રિય સેટેલાઇટ્સને દૂર કરવા માટેના રોબોટિક સ્પેસક્રાફ્ટ, અવકાશમાં ડોકિંગ અને રિફ્યુઅલિંગ ટેક્નોલોજી તથા અવકાશમાં ફાર્માસ્યુટિકલ્સના ઉત્પાદન જેવી સંભાવનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ પ્રકારની ટેક્નોલોજી ભારતને માત્ર લોન્ચિંગ ક્ષેત્રમાં નહીં પરંતુ સમગ્ર સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન અપાવી શકે છે.
રોકાણમાં પણ થયો મોટો વધારો
ભારતના સ્પેસ ક્ષેત્રમાં ખાનગી રોકાણ પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઝડપથી વધ્યું છે.
સરકારી આંકડા અનુસાર 2021-22માં ખાનગી રોકાણ આશરે 100.5 મિલિયન ડોલર હતું, જે માર્ચ 2026 સુધીમાં વધીને 618.5 મિલિયન ડોલર થયું છે. ભારતની સ્પેસ ઈકોનોમી હાલમાં આશરે 9 બિલિયન ડોલરની હોવાનું જણાવાયું છે અને આગામી દાયકામાં તેને 40થી 45 બિલિયન ડોલર સુધી લઈ જવાનો લક્ષ્યાંક છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતના સ્પેસ ક્ષેત્રમાં ખાનગી રોકાણકારોનો વિશ્વાસ વધી રહ્યો છે.
વૈશ્વિક પ્રતિભાને ભારત તરફ લાવવાની યોજના
PM Modi Space Sectorની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબતોમાંની એક વૈશ્વિક પ્રતિભાને ભારત તરફ આકર્ષવાની દિશામાં વડાપ્રધાનનો ભાર રહ્યો છે.
તેમણે સ્પેસ ક્ષેત્રમાં એવું વાતાવરણ ઊભું કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી છે કે દુનિયાના અલગ-અલગ દેશોમાં રહેલા પ્રતિભાશાળી લોકો ભારતની કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ સાથે જોડાવા ઇચ્છે.
સાથે જ તેમણે એવી ઈકોસિસ્ટમ બનાવવાની વાત કરી છે જેમાં વૈશ્વિક કંપનીઓ અને રોકાણ પણ ભારત તરફ આવે.
યુવાનોમાં સ્પેસ પ્રત્યે રસ વધારવા પણ ભાર
વડાપ્રધાને અવકાશ ક્ષેત્ર માટે આગામી પેઢીને તૈયાર કરવા માટે Atal Tinkering Labs સાથે સ્પેસ કંપનીઓના સહયોગની પણ વાત કરી છે.
બાળકોમાં નાની ઉંમરથી જ વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી અને અવકાશ અંગે ઉત્સુકતા ઊભી થાય તે માટે આવા સહયોગ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ભારત માટે નવી તક
ભારતની વધતી ખાનગી સ્પેસ કંપનીઓ, સરકારી નીતિઓ અને રોકાણમાં વધારો જોતા દેશના અવકાશ ક્ષેત્ર માટે આગામી વર્ષો મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
વડાપ્રધાનનું વિઝન સ્પષ્ટ છે કે ભારત માત્ર પોતાના માટે ટેક્નોલોજી વિકસાવતું દેશ ન રહે, પરંતુ વૈશ્વિક સ્પેસ માર્કેટમાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે.
PM Modi Space Sector અંગેનું આ વિઝન જો આગામી વર્ષોમાં ખાનગી કંપનીઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ અને સરકાર વચ્ચેના સહયોગથી આગળ વધે તો ભારત માટે સ્પેસ ક્ષેત્રમાં નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે.
હાલમાં ભારતની સામે પડકારો પણ ઓછા નથી, પરંતુ વધતી સ્ટાર્ટઅપ સંખ્યા, ખાનગી રોકાણ, સ્થાનિક પ્રતિભા અને ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે થઈ રહેલા વિકાસને કારણે દેશ વૈશ્વિક અવકાશ ક્ષેત્રમાં વધુ મજબૂત સ્થાન બનાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યો છે.
